اگر کودکی دارید که به درستی غذا نمیخورد، یا لاغر است، به درستی رشد نمیکند و یا همواره ضعف دارد، به احتمال زیاد کودک شما به درستی غذا نمیخورد. برای رفع این مشکل باید از علتهای بدغذایی کودکان آگاه باشید و بدانید چه راههایی را برای حل آن به کار بگیرید. ما در این مقاله برای کمک به شما این موارد را به صورت کامل و براساس منابع معتبر بیان کردیم. پس تا انتها همراه ما باشید.
علت بدغذایی کودکان چیست؟
- قرار گرفتن در معرض خطرهای انگلی، مانند کرم قلابدار، کرم گرد، کرم شلاقی، ژیاردیا؛
- سرخک و عدم واکسیناسیون علیه آن؛
- تغذیه تکمیلی ناکافی پس از شش ماهگی؛
- شیوه های تغذیه مانند دادن فرنی آبکی، دادن وعده های غذایی بسیار کم، عدم مصرف یا کمک در زمان وعده های غذایی؛
- نوشیدن مکر آب کثیف که باعث آسیب به روده و منجر به جذب ضعیف (انتروپاتی) و کوتاهی قد، حتی بدون اسهال میگردد؛
- قرار گرفتن در معرض خطرهای مکرر مانند اسهال، سرفه و مالاریا است؛
- ایدز منتقل شده از مادر، یا سایر بیماریها، از جمله سل، بیماری قلبی، بیماری کلیوی؛
- «عیبجو بودن در غذا» میتواند به مشکلات فوقالعاده بیفزاید؛
علامتهای بدغذایی کودکان چیست؟
کودکانی که دچار سوءتغذیه هستند، اغلب (اما نه همیشه) کمبود وزن دارند. علائم سوء تغذیه عبارتند از:
- خشکی پوست یا مو؛
- تحلیل رفتن عضلات؛
- رشد ناقص؛
- کاهش وزن؛
سوء تغذیه میتواند بر رشد مغز کودک در حال رشد و توانایی او در یادگیری و عملکرد در مدرسه تأثیر بگذارد. کودکانی که به شدت دچار سوء تغذیه هستند، ممکن است با چالشهای دیگری مانند بدشکلی استخوان، مشکلات عصبی، از دست دادن بینایی و ضعف سیستم ایمنی مواجه شوند.
شناسایی بدغذایی کودکان
معاینه سلامت کودکان یکی از اولین کارهای مناسب برای شناسایی بدغذایی کودکان قابل استفاده است. وقتی ارائه دهنده مراقبت قد و وزن کودک را اندازهگیری میکند، اغلب رشد کودک را روی نمودار رسم کرده و آن را با سایر کودکان همسن (و همچنین با سابقه رشد خود کودک) مقایسه میکند. با استفاده از این روش، ارائه دهنده مراقبت میتواند تغییرات غیرمنتظره در الگوی رشد کودک را مشاهده کند. ارزیابی عادات غذایی کودک و شناسایی هرگونه نگرانی تغذیهای در طول ویزیت اطفال مهم است.
در برخی از محیطها، روشهای غربالگری ساده میتوانند خطر سوء تغذیه را در کودکان شناسایی کنند. یکی از این روشها، اندازهگیری بالای دور بازوی کودک (MUAC) برای توده عضلانی و چربی است. پایین بودن MUAC میتواند نشاندهنده تحلیل عضلانی باشد که نشانهای از سوءتغذیه است. بالا بودن MUAC میتواند نشاندهنده تغذیه بیش از حد باشد.
راهحل برطرف کردن بدغذایی کودکان
۱. از چهارچوب مسئولیت تقسیمشده استفاده کنید!
این چارچوب قدرتمند توسط السی ساتِر متخصص تغذیه، ارائه شده و اساس آن ایجاد یک رابطه سالم بین کودک و غذا و برطرف کردن بدغذایی کودکان است. این اصل به وضوح مشخص میکند که وظیفه هر یک از طرفین چیست و از جنگ قدرت بر سر غذا جلوگیری میکند.
شما مسئول چه چیزی، کجا و چه زمانی غذا خوردن هستید. یعنی:
- چه چیزی: شما غذاهای سالم و مغذی را برای وعدههای غذایی و میانوعدهها انتخاب میکنید؛
- کجا: شما محل آرام و بدون حواسپرتی غذا خوردن را تعیین میکنید (مثلاً میز آشپزخانه)؛
- چه زمانی: شما زمانهای منظم و برنامهریزیشدهای برای سرو غذا و میانوعده تعیین میکنید؛
کودک مسئول چقدر و آیا غذا میخورد یا نه است. یعنی:
- چقدر: کودک تصمیم میگیرد که گرسنه است یا سیر؛
- آیا: کودک تصمیم میگیرد که اصلاً غذا بخورد یا خیر؛
- نکته کلیدی: با احترام به سیری و گرسنگی کودک و پرهیز از فشار، به او کمک میکنید که به تنظیمکنندههای درونی بدن خود اعتماد کند و از غذا خوردن لذت ببرد؛
۲. غذا را به صورت تدریجی، تکراری و صبورانه معرفی کنید!
یکی از رایجترین دلایل شکست والدین و بدغذایی کودکان ارائه ندادن مداوم غذاهای جدید است. تحقیقات نشان میدهد که برای پذیرش کامل یک غذای جدید، کودکان ممکن است به ۱۰ تا ۱۵ بار یا حتی ۲۰ بار مواجهه نیاز داشته باشند. هر بار مواجهه، فرصتی برای پذیرش است.
ویژگیهای مهم و لازم در هنگام این روش برطرف کردن بدغذایی کودکان:
- کم بودن میزان غذای جدید: هرگز بشقاب کودک را با غذای جدید پر نکنید. یک مقدار بسیار کوچک (در حد یک نخود) از غذای جدید را در کنار غذای مورد علاقه کودک قرار دهید؛
- کاهش فشار: هدف از این کار صرفاً آشنایی و مواجهه است و حتماً خوردن نیست. از کودک نخواهید که حتماً آن را بخورد؛ اجازه دهید فقط آن را لمس کند یا بو کند؛
- ثبات: بدون واکنش منفی، هر بار که آن غذا در منوی خانواده هست، آن مقدار کوچک را دوباره سرو کنید؛
۳. کودک را در فرآیند تهیه درگیر کنید!
انسانها به طور طبیعی به چیزی که در خلق آن نقش داشتهاند، احساس مالکیت و افتخار میکنند. کودکان نیز از این قاعده مستثنی نیستند. قرار گرفتن کودک در معرض غذا به روشی غیر از خوردن، مقاومت حسی او را کاهش میدهد.
چگونه گام به گام این روش برطرف کردن علت بدغذایی کودکان را به کار بگیرید:
- خرید: اجازه دهید کودک در فروشگاه، گوجهفرنگی یا کدو حلوایی را لمس کند و در سبد قرار دهد؛
- آمادهسازی بدون حرارت: کارهای ساده و بیخطر مانند شستن سبزیجات، پاره کردن کاهو، مخلوط کردن مواد در کاسه، یا چیدن میز را به او بسپارید؛
- تبدیل فرآیند به بازی: درباره رنگها، شکلها و بوهای مواد اولیه صحبت کنید تا حس کنجکاوی او تحریک شود؛
۴. الگوی مثبت برای کودک در خوردن غذا باشید!
قویترین ابزار شما در مبارزه با بدغذایی، رفتار خودتان است. کودکان مهارتهای زندگی را با تقلید یاد میگیرند. اگر هنگام غذا خوردن صورت خود را از کلم بروکلی جمع کنید، کودک شما نیز همان کار را خواهد کرد.
مشخصههای مهم این روش برطرف کردن بدغذایی کودکان:
- اشتیاق را نشان دهید: با لذت و اشتیاق انواع غذاها را بخورید. با جملاتی مانند « وای! این هویج چقدر ترد و شیرینه» هیجان خود را بیان کنید؛
- هرگز ابراز انزجار نکنید: حتی اگر از غذایی خوشتان نمیآید، در حضور کودک آن را با احترام بپذیرید؛
- همزمان غذا بخورید: همیشه در کنار کودک و از همان غذایی که برای او سرو کردهاید، بخورید؛
۵. محیط شاد و بدون فشار برای غذاخوردن کودک ایجاد کنید!
زمان غذا باید فرصتی برای ارتباط خانوادگی و آرامش باشد. وقتی فشار وارد میشود، مکانیسم دفاعی کودک فعال شده و غذا خوردن تبدیل به عملیات استرسزا میشود.
ممنوعیتهای این روش برطرف علت بدغذایی کودکان
- رشوه و تهدید: از جملاتی مانند «اگر نخوری، از دسر خبری نیست» یا «اگر تموم کنی، اسباببازی میگیری» کاملاً بپرهیزید؛
- اجبار و اصرار: از اصرار کردن، التماس کردن یا به زور قاشق در دهان کودک گذاشتن خودداری کنید؛
- تشویقها: تمرکز را از بشقاب به گفتگوهای جالب و مثبت درباره فعالیتهای روز یا برنامههای آینده معطوف کنید؛
۶. برای دادن غذا به کودک برنامه و محدودیت داشته باشید!
گرسنگی، بهترین چاشنی است. اگر کودک هر لحظه در حال خوردن شیر، آبمیوه، یا میانوعدههای کوچک باشد، هرگز در زمان وعده اصلی، گرسنگی کافی برای امتحان کردن غذاهای جدید نخواهد داشت.
بخشهای مختلف این روش برطرف کردن علت بدغذای کودکان
- ساعت مشخص: یک برنامه ثابت (۳ وعده اصلی و ۲ تا ۳ میانوعده) تعیین کنید؛
- قانون آب: بین وعدهها و میانوعدهها، فقط آب ساده مجاز است. آبمیوه، شیر و نوشیدنیهای قندی را محدود کنید؛
- فاصله کافی: حداقل ۲ تا ۳ ساعت فاصله بین میانوعده و وعده اصلی بگذارید تا گرسنگی واقعی ایجاد شود؛
۷. از تکنیک پل غذایی یا زنجیره غذایی بهره ببرید!
این تکنیک برای کودکانی که غذاهای بسیار محدودی میخورند بسیار مؤثر است. شما غذای جدیدی را معرفی میکنید که از نظر بافت، رنگ یا طعم، شباهت زیادی به یک غذای مورد علاقه کودک دارد. این شباهت، استرس ناشی از ناشناخته بودن غذا را کاهش میدهد.
مثالهای این روش:
- اگر کودک نان تُست سفید را دوست دارد، نان تست گندم سفید، سپس نان تست سبوسدار با دانههای بسیار ریز را امتحان کنید؛
- اگر کودک سیبزمینی سرخکرده را دوست دارد، سیبزمینی شیرین سرخکرده، سپس هویج سرخکرده (به شکل سیبزمینی) را امتحان کنید؛
- اگر کودک ماست ساده وانیلی دوست دارد، ابتدا یک قطره ماست با میوه پوره شده را برای او بیاورید؛
۸. حق انتخاب محدود او را به نمایش بگذارید!
کودکان در سالهای پیشدبستانی به شدت نیاز به کنترل و استقلال دارند. غذا خوردن اغلب تبدیل به میدان نبرد برای اثبات این استقلال میشود. با دادن حق انتخاب محدود، این نیاز برآورده شده و از جنگ جلوگیری میشود.
- به جای پرسیدن: «آیا این غذا را میخوری؟» (که پاسخ آن به احتمال زیاد نه است)، بپرسید: «میخواهی دو قاشق برنج بخوری یا یک سیبزمینی کوچک؟ » یا «امروز هویج میخواهی یا نخود فرنگی؟»؛
۹. غذاهای امن در کنار غذاهای جدید بگذارید!
غذاهای امن یا Comfort Foods غذاهایی هستند که شما با اطمینان میدانید کودک آنها را میخورد (مثل نان، پاستای ساده یا یک میوه مورد علاقه). این غذاها به کودک احساس امنیت و راحتی میدهند.
- همیشه حداقل یک غذای امن را در بشقاب کودک در کنار غذاهای جدید و اصلی سرو کنید. کودک میداند که حتی اگر غذای جدید را نخورد، چیزی برای خوردن خواهد داشت و این استرس او را کاهش میدهد؛
۱۰. غذا را به شکل بافتهای جایگزین و اشکال سرگرمکننده به کودک بدهید!
حساسیت حسی به بافت (مثلاً نرم، له شده، ترد) یک عامل بزرگ در بدغذایی است. ظاهر و شکل غذا نیز برای کودکان مهم است. اگر شما سعی کنید تا بافت متفاوت و شکلهای سرگرمکنندهای برای غذا ایجاد کنید میتوانید احتمال بیشتری بدهید که کودک غذا را بخورد.
بخشهای مختلف این روش
- بافت: اگر پوره هویج را دوست ندارد، هویج خام و تُرد، یا هویج بخارپز و نرم را امتحان کنید. اگر میوههای خمیری را دوست ندارد، میوههای منجمد و سفت را به او بدهید؛
- شکل: با استفاده از قالبهای کوچک شیرینیپزی، ساندویچ، میوه یا سبزیجات را به شکل حیوانات، ستاره یا قلب درآورید. این کار میتواند یک غذای کسلکننده را به یک بازی جذاب تبدیل کند؛
۱۱. از تکنیک پنهانسازی هوشمندانه استفاده کنید!
اگرچه بهتر است کودک بداند چه میخورد، در مراحل اولیه یا برای اطمینان از دریافت مواد مغذی، پنهان کردن سبزیجات و مواد مفید یک تاکتیک قابل قبول است.
نحوه به کارگیری این روش برطرف کردن بدغذایی کودکان
- پوره کردن: پوره سبزیجات (مانند کدو، هویج، اسفناج) را در سس ماکارونی، پنکیک یا مافینهای خانگی مخلوط کنید؛
- مخلوط کردن: لوبیا یا عدس پخته و له شده را در کوکوها و کتلتها یا مایه گوشت چرخکرده پنهان کنید؛
- اسموتیها: اسفناج، آووکادو یا کلم را در اسموتیهای میوهای پنهان کنید تا مزه آنها غالب نشود؛
۱۲. از بازی حسی با غذا استفاده کنید
برخی کودکان قبل از پذیرش خوردن، باید با دستهای خود به غذا عادت کنند. بازی با غذا خارج از زمان صرف غذا، بدون فشار خوردن، حساسیتهای حسی را کاهش میدهد.
- بگذارید کودک پوره بروکلی را با انگشتانش لمس کند، با ماکارونی خام شکلسازی کند، یا با خمیر آرد بازی کند. این فرآیند «خنثیسازی» حسی، پذیرش ذهنی غذا را افزایش میدهد؛
۱۳. از تبدیل شدن به آشپز سفارشی دوری کنید
پختن یک غذای جداگانه برای کودک در واکنش به اعتراض او به غذای اصلی، این پیام را میرساند که اگر به اندازه کافی اعتراض کند، خواسته او برآورده میشود. این کار بدغذایی را تثبیت میکند.
- غذای خانوادگی را سرو کنید. اگر کودک آن را نمیخورد، فقط غذای امن را به او بدهید. اگر کودک تصمیم به نخوردن گرفت، باید تا میانوعده یا وعده غذایی بعدی صبر کند (به شرطی که دلیل نخوردن، گرسنه نبودن باشد)؛
۱۴. حجم و اندازه سرو غذا را کنترل کنید!
یک بشقاب پر از غذا برای کودکان، حتی بزرگسالان، میتواند ترسناک باشد. بنابراین سعی کنید تا میزان و حجم غذا را متناسب با کودک و میزان غذاخوردن او تنظیم کنید تا با دیدن بشقاب غذا دچار حس بد نشود.
- همیشه با کمترین مقدار شروع کنید. قانون سرانگشتی میگوید: « به ازای هر سال سن کودک، یک قاشق غذاخوری از هر نوع غذا در بشقاب بگذارید (مثلاً برای کودک سهساله، سه قاشق غذاخوری از هر مورد). اگر خواست، میتواند درخواست بیشتر کند. این کار به کودک حس موفقیت میدهد؛
۱۵. عدم استفاده از ظروف فانتزی برای دسر
دسر یا خوراکیهای شیرین را نباید به عنوان یک غذای خاص و متفاوت (که در ظرفی رنگی و جذاب سرو میشود) جلوه دهید. دسرها نیز بخشی از وعده غذایی هستند.
- اگر قرار است دسر سرو شود، آن را بلافاصله پس از غذای اصلی و در همان ظرف یا بشقاب اصلی (همراه با مواد باقیمانده غذا) به کودک ارائه دهید. این کار،باعث میشود تا دسر نیز عادی به نظر برسد و به عنوان جایزه در چشم کودک به حساب نیایید؛
۱۶. مراجعه به متخصص تغذیه یا پزشک
اگر بدغذایی کودک شدید است (مثلاً کمتر از ۱۵ نوع غذا میخورد)، بافتهای محدودی را میپذیرد، منجر به کاهش وزن شده، یا زمان غذاخوری برای کل خانواده بسیار استرسزا است، ممکن است به کمک نیاز داشته باشید.
از چه افرادی میتوانید کمک بگیرید؟
- پزشک اطفال: برای اطمینان از عدم وجود مشکل پزشکی یا کمبودهای تغذیهای؛
- متخصص تغذیه اطفال: برای ارائه یک برنامه غذایی ساختاریافته و تضمین دریافت کافی مواد مغذی؛
- کاردرمانگر: در صورتی که بدغذایی ریشه در حساسیتهای شدید حسی (نیاز به لمس، بافت، بو) داشته باشد. برای این منظور میتوانید از اپلیکیشن آغوش استفاده کنید، تنها کافی است در آن ثبتنام کنید و ثبت درخواست انجام دهید؛
بدغذایی کودکان؛ مشکلی با تغییر رویکرد قابل درمان است!
برای این که بتوانید بدغذایی کودک خودتان را درمان کنید نیاز دارید تا رویکرد خود را تغییر دهید. شما باید نحوه غذاخوردن خودتان با کودک را مقایسه نکنید و برای ترغیب او به غذاخوردن از روشهای گفته شده در این مطلب کمک بگیرید. به این صورت میتوانید علت بدغذایی کودک خود را به تدریج درمان کنید.
سوالات متداول
۱. آیا بدغذایی میتواند تأثیر منفی بر رشد اجتماعی و مهارتهای کودک در آینده داشته باشد؟
بله، بدغذایی میتواند علاوه بر تغذیه، بر رشد اجتماعی و عاطفی کودک نیز تأثیر بگذارد. کودکانی که به شدت بدغذا هستند، ممکن است از شرکت در فعالیتهای اجتماعی که حول محور غذا میچرخند (مانند جشن تولد، اردوهای مدرسه یا شام در منزل دوستان) اجتناب کنند. این کنارهگیری میتواند فرصتهای آنها برای توسعه مهارتهای اجتماعی، انعطافپذیری و سازگاری با محیطهای جدید را محدود کند. همچنین، استرس دائمی والدین و مشاجرات بر سر غذا میتواند کیفیت تعاملات خانوادگی را کاهش دهد و تنشهای عاطفی ایجاد کند.
۲. آیا میتوان از قبل، در مرحله معرفی غذای جامد از بدغذایی پیشگیری کرد؟
پیشگیری از بدغذایی در مرحله شروع غذای جامد (حدود ۶ ماهگی) امکانپذیر است. تمرکز باید بر تنوع غذا و ایجاد تجربه حسی باشد. به جای استفاده صرف از پوره، میتوان از روشهایی مانند غذادهی هدایتشده توسط نوزاد (Baby-Led Weaning) استفاده کرد که به کودک اجازه میدهد بافتها و طعمهای مختلف را لمس و کشف کند. همچنین، معرفی زودهنگام طیف گستردهای از سبزیجات (حتی سبزیجات تلختر) قبل از اینکه کودک به غذاهای شیرینتر عادت کند، به شکلگیری الگوهای غذایی متنوع کمک میکند.
۳. اگر بدغذایی کودک تا سنین مدرسه (۶ تا ۸ سالگی) ادامه یابد، چه زمانی باید نگران شد؟
اگر بدغذایی شدید تا سنین مدرسه ادامه یابد و کودک تنها مجموعهای بسیار محدود (کمتر از ۱۵ تا ۲۰ نوع) از غذاها را بپذیرد، به طوری که بر رشد قدی، وزنی، یا انرژی روزانه او تأثیر بگذارد، باید نگران شد و به دنبال کمک تخصصی بود. در این سنین، بدغذایی ممکن است به اختلالی جدیتر مانند اختلال مصرف غذای اجتنابی/محدودکننده (ARFID) تبدیل شده باشد که بر تغذیه و بر عملکرد تحصیلی و اجتماعی کودک نیز اثر میگذارد و نیاز به مداخله کاردرمانگر یا متخصص تغذیه بالینی دارد.
