در دنیای امروز که بچهها بیشتر وقت خودشان را با صفحهنمایش میگذرانند بسیاری از خانوادهها و معلمان به دنبال بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی هستند. هدف این است که کتاب در زندگی کودک به یک دوست همیشگی و نه یک تکلیف اجباری مدرسه تبدیل شود.
وقتی از بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی صحبت میکنیم در واقع درباره مجموعهای از روش های تشویق کودک به مطالعه کتاب حرف میزنیم که هم در خانه و هم در مدرسه قابل اجرا است و میتواند به شکلگیری تقویت عادت کتابخوانی در کودکان کمک کند.
1. ایجاد فضای مناسب مطالعه در خانه و مدرسه
یکی از پایهایترین بخشهای بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی ساختن فضایی است که در آن کتاب همیشه در دسترس و قابل دیدن باشد. این فضا میتواند یک قفسه کوچک در اتاق بچه باشد یا یک گوشه از سالن که در آن کتابها چیده شدهاند.
وقتی روی ایجاد فضای مناسب مطالعه در خانه و مدرسه فکر میکنیم لازم نیست دنبال امکانات بزرگ باشیم و حتی چند قفسه ساده با چند کتاب متنوع هم میتواند شروع خوبی باشد.
کودک وقتی هر روز از کنار قفسه شخصی خود میگذرد و میبیند کتابها در دسترس او هستند به شکل طبیعی به آنها نزدیک میشود. اگر این فضا راحت و روشن باشد و در آن یک صندلی یا کوسن نرم وجود داشته باشد کودک یاد میگیرد که کتابخوانی یعنی آرامش و لذت است.
همین احساس یکی از قویترین راه های علاقه مند کردن بچه ها به کتاب است و در عمل نشان میدهد که چطور محیط میتواند بخشی از بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی باشد.
2. ساختن عادت مطالعه روزانه در کودک
اگر قرار است تقویت عادت کتابخوانی در کودکان جدی گرفته شود باید عادت مطالعه روزانه در کودک ساخته شود. یعنی کتابخوانی تبدیل به بخشی از برنامه ثابت روز شود. خانواده میتواند تصمیم بگیرد هر شب قبل از خواب چند دقیقه کتاب خوانده شود یا هر روز بعد از مدرسه زمانی کوتاه به مطالعه اختصاص پیدا کند. این نوع برنامهریزی یکی از کاربردیترین روش های تشویق کودک به مطالعه کتاب است.
در مدرسه هم معلم میتواند چند دقیقه از شروع یا پایان کلاس را به خواندن آرام اختصاص دهد تا کتابخوانی کودکان دبستانی تبدیل به رفتار جمعی شود.
وقتی این رفتار در خانه و مدرسه تکرار میشود کودک یاد میگیرد که کتابخوانی یک عادت پایدار است. این شکل از برنامهریزی نمونهای روشن از بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی است که بر نظم و تکرار تکیه دارد.
3. ایفای نقش والدین در تشویق کودک به مطالعه کتاب
یکی از مهمترین کلیدها در بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی نقش مستقیم بزرگترها است. وقتی نقش والدین در تشویق کودک به مطالعه کتاب جدی گرفته میشود کودک به شکل ناخودآگاه از رفتار آنها الگوبرداری میکند.
اگر پدر و مادر خودشان کتاب میخوانند و درباره کتابهایی که دوست دارند حرف میزنند کودک میبیند که مطالعه فقط یک کار مدرسهای نیست و بزرگسالان هم برای لذت و یادگیری سراغ کتاب میروند.
در کنار خانواده نقش معلم در افزایش علاقه دانش آموز به کتابخوانی هم بسیار مهم است. معلم میتواند در کلاس درباره کتابهای جذاب صحبت کند و بخشهایی از آنها را بخواند و دانشآموزان را تشویق کند آن کتابها را کامل بخوانند.
این همراهی همزمان خانواده و مدرسه یکی از اصلیترین تکنیک های علاقه مند کردن دانش آموزان به کتاب است و به شکل مستقیم در لیست بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی قرار میگیرد.
4. تبدیل کتابخوانی به تجربهای شاد و سرگرمکننده
کودک وقتی کتاب را شبیه امتحان و تکلیف ببیند از آن فاصله میگیرد اما اگر کتابخوانی با بازی و خلاقیت همراه شود به آن نزدیک میشود.
در اینجا تشویق بچه ها به خواندن داستان از مسیر سرگرمی اهمیت پیدا میکند. مثلا بعد از خواندن یک داستان ماجراجویی میتوان در خانه یک بازی جستوجوی گنج طراحی کرد، سرنخها را از داستان گرفت و اجرا کرد.
میتوان از کودک خواست شخصیت مورد علاقه خود در داستان را نقاشی کند و صحنهای را که دوست داشته روی کاغذ بیاورد.
این نوع فعالیتها نشان میدهد که ترغیب کودکان به مطالعه کتاب فقط به توصیه مستقیم وابسته نیست و میتوان از راههای شاد و خلاق هم به آن رسید. وقتی کودک ببیند کتابخوانی زمینه بازی و نقشآفرینی هم فراهم میکند این تجربه یکی از واقعیترین بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی خواهد بود.
۵. تنوع در انتخاب کتاب و احترام به سلیقه کودک
یکی از نکات مهم در بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی این است که به سلیقه کودک احترام گذاشته شود.
همه کودکان از یک نوع داستان لذت نمیبرند. بعضی از آنها کتابهای فانتزی و تخیلی دوست دارند بعضی دیگر به داستانهای واقعی علاقه دارند و گروهی هم با کتابهای علمی تصویری ارتباط بهتری برقرار میکنند.
وقتی قفسه کتاب کودک شامل داستان تخیلی و داستان واقعی و کتاب علمی تصویری و شعر باشد کودک میتواند خود او انتخاب کند چه بخواند. این آزادی انتخاب در عمل یکی از مؤثرترین راه های علاقه مند کردن بچه ها به کتاب است.
چون کودک احساس میکند کسی او را به خواندن متن خاصی مجبور نکرده است و خودش تصمیم میگیرد. این دقیقاً همان رویکردی است که در قلب بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی قرار دارد.
۶. استفاده از تکنولوژی برای تشویق کودک به کتابخوانی
دیگر نمیشود حضور فناوری را نادیده گرفت. بسیاری از کودکان به تلفن همراه و تبلت و رایانه علاقه دارند. اگر از این ابزارها درست استفاده شود میتوانند بخشی از استفاده از تکنولوژی برای تشویق کودک به کتابخوانی باشند.
اپلیکیشنهای کتابخوانی کودک و کتابهای الکترونیکی و کتابهای گویا ابزارهایی هستند که میتوانند کودک را از مسیر دنیای دیجیتال به متن و داستان نزدیک کنند. وقتی خانواده یا مدرسه از این ابزارها در قالب بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی استفاده میکند باید دقت کند که هدف اصلی همچنان تقویت مهارت خواندن و درک مطلب است.
یعنی کودک میتواند یک داستان را با تصویر و صدا تجربه کند ولی در کنار آن متن را هم ببیند و کمکم به خواندن مستقل عادت کند. این نوع بهرهگیری درست از فناوری نمونهای از تکنیک های علاقه مند کردن دانش آموزان به کتاب در فضای امروزی است.
۷. تشویق کودکان به نوشتن و داستان نویسی
خواندن و نوشتن دو مهارت جدا از هم نیستند و بر هم اثر میگذارند. وقتی خانواده یا مدرسه روی تشویق کودکان به نوشتن و داستان نویسی کار میکند در واقع به شکل غیر مستقیم علاقه به کتابخوانی را هم بالا میبرد.
کودک هنگام نوشتن داستان کوتاه یا ادامه یک قصه یاد میگیرد چگونه جمله بسازد، چگونه شخصیت خلق کند و همین او را نسبت به کتابهای دیگر حساستر میکند.
میتوان از کودک خواست درباره کتابی که خوانده چند سطر بنویسد و بگوید کدام بخش را بیشتر دوست داشته است. این نوشتهها میتوانند در دفترچه یا ژورنال مطالعه برای بچه ها ثبت شوند.
داشتن چنین دفترچهای یکی از بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی است چون کودک در آن مسیر رشد خود را میبیند و میتواند به عقب برگردد و یاد بگیرد قبلاً چه خوانده است و الان چه میخواند.
۸. آشنا کردن کودک با کتابخانه و تاثیر کتابخانه عمومی
کتابخانه عمومی برای بسیاری از کودکان یک فضای تازه و جذاب است. وقتی خانواده یا مدرسه از تاثیر کتابخانه عمومی بر کتابخوانی کودکان آگاه باشد تلاش میکند کتابخانه را به مقصد ثابت بچهها تبدیل کند.
در کتابخانه بخش مخصوص کودک معمولا پر از کتابهای متنوع است و کودک میتواند با کمک کتابدار کتاب مناسب سن و علاقه خود را انتخاب کند.
بازدید منظم از کتابخانه فرصتی برای تکرار عملی ترویج فرهنگ مطالعه در خانواده و در سطح جامعه است. کودک وقتی کارت عضویت کتابخانه را در دست دارد احساس مسئولیت میکند و از این که خودش کتاب را انتخاب میکند احساس استقلال دارد.
این تجربه یکی از روشنترین نمونههای بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی است که در فضای عمومی اتفاق میافتد.
۹. گروه کتابخوانی برای کودکان و تبادل کتاب
یکی دیگر از شاخههای مهم در بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی ایجاد گروههای کوچک برای کتابخوانی است که میتوان آن را گروه کتابخوانی برای کودکان نامید.
در این فضا گروهی از بچهها یک کتاب مشترک میخوانند و سپس دور هم جمع میشوند و درباره آن حرف میزنند و بخشهایی را بلند میخوانند و گاهی صحنهای از داستان را بازی میکنند.
در کنار این کار میتوان تبادل کتاب را هم بین بچهها رواج داد. کودک کتاب مورد علاقه خود را به دوستش قرض میدهد و توضیح میدهد چرا این کتاب را دوست داشته است. این اتفاق هم مهارت بیان را بالا میبرد و هم یکی از سادهترین راه های علاقه مند کردن بچه ها به کتاب از طریق تجربه مشترک است.
وقتی کودک ببیند دوستانش هم کتاب میخوانند علاقه او به مطالعه تقویت میشود و این همان چیزی است که در عمل از بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی انتظار داریم.
۱۰. خواندن بلند و نوبتی بین بزرگتر و کودک
یکی از بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی که خواندن را به فعالیتی دو نفره و صمیمی تبدیل کنیم. در سالهای اول میتوان از روش بخوان و گوش بده استفاده کرد. یعنی پدر یا مادر یا معلم متن را با صدای بلند میخواند و کودک فقط گوش میدهد و همراه با شنیدن تصویرها را نگاه میکند.
این کار هم فواید کتابخوانی برای کودکان را فعال میکند و هم باعث میشود کودک ریتم و آهنگ زبان را بهتر حس کند. بعد از مدتی میتوان از او خواست یک یا دو جمله از هر صفحه را خودش بلند بخواند. این حالت نوبتی به کودک کمک میکند اعتماد به نفس پیدا کند و اشتباه خواندن برایش ترسناک نباشد.
این الگو به شکل مستقیم از دل همان روش های تشویق کودک به مطالعه کتاب بیرون میآید و برای کتابخوانی کودکان دبستانی بسیار کاربردی است. چون کودک هم شنونده است و هم خواننده و همین ترکیب یکی از نرمترین راه های علاقه مند کردن بچه ها به کتاب به حساب میآید.
۱۱. دفترچه مطالعه برای یادداشت تجربهها
این دفترچه یک ابزار ساده و در عین حال قوی برای تقویت عادت کتابخوانی در کودکان است. هر بار که کودک کتابی را تمام میکند میتواند نام کتاب، نام نویسنده، تاریخ خواندن و یکی دو جمله درباره احساسی که داشته را در آن بنویسد. این کار چند نتیجه همزمان دارد:
- اول این که کودک با مرور دفترچه میبیند در طول ماه یا سال چه قدر کتاب خوانده است و این خودش یک انگیزه درونی برای ادامه مسیر و افزایش علاقه کودک به کتاب خواندن میشود.
- دوم این که او یاد میگیرد نظر خود را درباره کتاب بنویسد و این مقدمهای برای تشویق کودکان به نوشتن و داستان نویسی است.
- سوم این که خانواده یا معلم میتواند از روی دفترچه، سلیقه او را بهتر بشناسد و بر اساس علاقه او از تکنیک های علاقه مند کردن دانش آموزان به کتاب استفاده کند.
به این ترتیب دفترچه مطالعه به شکل مستقیم در دل بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی قرار میگیرد.
۱۲. داستانهای تعاملی، قصههای شنیداری و محتوای چندرسانهای
میتوان گفت این دسته از ابزارها هم بخشی از استفاده از تکنولوژی برای تشویق کودک به کتابخوانی هستند. کودک در این فضاها چیزی بین فیلم و کتاب را تجربه میکند. وقتی داستانی را به صورت انیمیشن کوتاه با متن زیرنویس و خوانش صوتی میبیند ذهن او همزمان تصویر و کلمه را ثبت میکند.
اگر خانواده یا معلم بعد از این تجربه از کودک بخواهد متن همان داستان را روی کاغذ بخواند این مسیر کمک میکند که او از تصویر به متن حرکت کند. این روش برای کودکانی که هنوز با کتاب کاغذی احساس راحتی نمیکنند یکی از کارآمدترین راه های علاقه مند کردن بچه ها به کتاب است و در ادامه میتواند آنها را به سمت کتابهای چاپی هدایت کند.
نتیجهگیری
در جمعبندی میتوان گفت بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی مجموعهای از کارهای کوچک و پیوسته است که در کنار هم اثر بزرگ میگذارند. ایجاد فضای مناسب مطالعه در خانه و مدرسه و ساختن عادت مطالعه روزانه در کودک و استفاده از روش های تشویق کودک به مطالعه کتاب و توجه به فواید کتابخوانی برای کودکان و احترام به سلیقه آنها و استفاده هوشمندانه از فناوری و تقویت نوشتن و آشنا کردن کودک با کتابخانه و تشکیل باشگاه کتابخوانی برای کودکان همگی کنار هم نتیجه میدهند.
هر خانواده و هر مدرسه میتواند با توجه به شرایط خود از این مجموعه به عنوان تکنیک های علاقه مند کردن دانش آموزان به کتاب استفاده کند. مهم این است که هدف فقط زیاد خواندن نباشد و بلکه هدف اصلی لذت بردن از کتاب و رشد فکری و عاطفی کودک باشد.
وقتی کودک احساس کند کتاب به او کمک میکند بهتر فکر کند و بهتر دنیا را بفهمد و بهتر احساس خود را بشناسد میتوان گفت که بهترین روش های تشویق کودک به کتابخوانی به نتیجه رسیده است.
